基督教文明史觀
Ki-tok-kàu Bûn-bêng Sú-koan
文獻資訊
項目 | 資料 |
---|---|
作者 | 無lo̍h名 |
卷期 | 台灣教會公報 |
卷期 | 第577卷 |
日期 | 1933/4 |
頁數 | 8 |
白話字(原文數位化)
Ki-tok-kàu Bûn-bêng Sú-koan
A Historical Review of Christian Civilization
(Lîm Bō͘-seng)
(Chiap 1 goe̍h 10 bīn)
- 04, no. 577, pp. 8-9
Lán taⁿ tāi-lio̍k í-keng ū khoàⁿ-kìⁿ chit nn̄g-ê tuì-siong-hoán ê bûn-bêng tiâu-liû tī Au-chiu ê le̍k-sú-tiong teh chìn-hêng. Chi̍t-pêng sī tuì-tiōng tī “lêng” (靈) ê, chi̍t-pêng sī tuì-tiōng tī “jio̍k” (肉) ê ; chi̍t-pêng sī tuì-tiōng tī “lâi-sè” (來世), chi̍t-pêng sī tuì-tiōng tī “hiān-sè” (現世) ; chi̍t-pêng sī Ki-tok-kàu bûn-bêng, chi̍t-pêng sī Hi-lī-nî bûn-bêng. Chóng-sī chit nn̄g-ê bûn-bêng ê tiâu-liû tī Se iûⁿ le̍k-sú tiong teh chìn-hêng m̄-sī sè le̍k kin hêng (勢力均衡). Ū-sî kah ê sè-le̍k pí it ê sè-le̍k khah kiông, tì-kàu ap-tó it ê iā-sī ū ; ū-sî it ê sè-le̍k pí kah ê khah kiông, tì-kàu ap-tó kah ê iā-sī ū. Sūn-soà kóng chi̍t-kù, lán lâng tī chit sè-kan ê le̍k-sú, iû-goân kap chit ê hiān-siōng ū saⁿ-tâng ê só͘-chāi tī-teh. Lán chi̍t-sì-lagn5 iû-goân ū-sî khah tuì-tiōng tī “lêng” ê sî-tāi, iā ū-sî khah chù-ì tī “jio̍k” ê sî-tāi ; ū-sî sim-koaⁿ khah chù-sîn tī “chit sè-kan,” ū-sî khah ū-sim teh siūⁿ “āu-sìⁿ” ê sū. Pó-lô ê lêng-jio̍k jī-goân-lūn, chiū-sī teh thiah-bêng chit bīn ê chin-lí. Chi̍t ê lâng ê le̍k-sú sī án-ni, chi̍t ê kok-ka á-sī chi̍t ê bîn-cho̍k ê le̍k-sú iā-sī án-ni.
Tuì Ki-tok-kàu ji̍p Lô-má Tè-kok liáu-āu, chiū-sī chha-put-to Chú-āu tē-it sè-kí ê hō͘-poàⁿ, kàu tī Chú-āu tē cha̍p-saⁿ-sì sè-kí, chheng-goā nî kú, Au-chiu ê le̍k-sú thang kóng sī siū Ki-tok-kàu bûn-bêng ê só͘ chi-phoè. Oāⁿ chi̍t kù oē lâi kóng, bûn-bêng ê chú-tiâu-liû (主潮流) sī Ki-tok-kàu bûn-bêng. Hi-lī-nî bûn-bêng put-kò sī chiông-sio̍k (從屬) nā-tiaⁿ. Bô-lūn sī ha̍k-su̍t, gē-su̍t, su-siúⁿ, sìn-gióng, ki̍p-kàu chèng-tī, tō-tek, hong-sio̍k, si̍p-koàn téng-téng ê siā-hoē-siōng ê hiān-siōng, ē ēng-tit kóng it-chhè to͘-sī Ki-tok-kàu bûn-bêng ê piáu-hiān, bô chi̍t hāng kap Ki-tok-kàu bô kau-sia̍p. Chong-kàu-chiūⁿ ê sū, che to m̄-bián kóng ; tong-sî ê kàu-ông, sîn-hū sī ha̍k-su̍t-chiūⁿ ê choan-māi-te̍k-hú-chiá ; tong-sî ê kàu-tn̂g, sī chū-chi̍p só͘ ū ê gē-su̍t ê cheng-hoa ê só͘-chāi. Hong-sio̍k, si̍p-koàn sī tuì Ki-tok-kàu lâi chō-chiâⁿ ; tō-tek, chèng-tī, hoat-lu̍t sī tuì Ki-tok-kàu lâi kui-tēng. Hi-lī-nî bûn-bêng, in-uī án-ni, thang pí-phēng kóng sī hō͘ Ki-tok-kàu chi̍t châng toā-châng chhiū khàm tī ńg-ni̍h. Che sī Au-chiu tiong-sè chheng-goā nî-kan ê sū.
Nā-sī án-ni lâi kóng, chit ê sî-tāi kì-jiân sī tiōng cheng-sîn, tiōng lêng-hûn ê sî-tāi, án-ni kiám m̄-sī chin hó? án-choáⁿ āu-lâi ē koh piàn-chhian? Che iû-goân ū toā-toā goân-in tī-teh. M̄-bián kóng, chi̍t bīn sī in-uī lâng ê jîn-chêng chū-jiân ài oāⁿ-sin, í-goā iā ū keng-chè-chiūⁿ kap chong-kàu su-siúⁿ-chiūⁿ ê toā būn-tê tī-teh. án-choáⁿ kóng keng-chè-chiūⁿ ê būn-tê? Tī tang-pêng ê lâng khah bē hiáu thé-thiap sai-pêng ê sū, in-uī tang-pêng ê lâng só͘ toà ê só͘-chāi thian-jiân ê sán-bu̍t chin hong-hù, chhiong-chiok, ēng sió-khoá ê lô-le̍k chiū ē thang tit-tio̍h chū-jiân ê iúⁿ-chhī. Nā-sī sai-pêng lâng tuì chū-jiân só͘ tit-tio̍h ê in-huī, pí-kàu-tek sī chám-jiân khah po̍h, só͘-í hia ê lâng só͘ beh kiâⁿ, chí-ū nn̄g tiâu lō͘ : chiū-sī, khoàⁿ sī beh choan-jiân khoàⁿ-phoà chit sè-kan lâi thiat-té cheng-sîn chú-gī, á-sī ì-hiòng chit sè-kan lâi thiat-té in ê bu̍t-chit chú-gī. kàu chit ê sî-tāi, tú-tú sī bîn-cho̍k siū keng-chè ap-pek ê sî-tāi, chū-jiân oa̍t hong-hiòng lâi hiòng tuì Hi-lī-nî bûn-bêng ê bu̍t-chit chú-gī khì. Koh chi̍t hāng sī chong-kàu su-siúⁿ ê būn-tê. Chāi-lâi ê chong-kàu koan-ui chú-gī kàu chi̍t-ē nî-chhim goe̍h-kú, iû-goân ē hoat-seng chióng-chióng ê pè-toan. Che chhin-chhiūⁿ chuí sui-jiân goân-pún sī chheng-khì, nā bô kiâⁿ-lâu, iû-goân ē seⁿ-chhut ta̍k téng-hō ê che-tái tī-teh. uī-tio̍h chit kuí-hāng ê in-toaⁿ, bô lūn sī hó sī pháiⁿ, chiū seⁿ-chhut cha̍p-saⁿ-sì sè-kí í-āu ê kīn-tāi bûn-bêng, kap chêng ê chú-tiâu-liû ū bô saⁿ-tâng ê bûn-bêng, lâi piàn-oāⁿ Au-chiu ê le̍k-sú-chiūⁿ ê sek-chhái.
Tāi-seng tuì su-siúⁿ-chiūⁿ lâi khoàⁿ, kap chū-lâi tē-it koh-iūⁿ ê, chiū-sī “Jîn-bûn chú-gī”(人文主義) ê chhut-hiān. Tuì chit ê Jîn-bûn chú-gī ê chhut-hiān, lâng chheng-ho͘ chò “Bûn-gē ho̍k-kó͘”(文藝復古 Renaissance) ê sî-tāi. án-choáⁿ Jîn-bûn chú-gī kiò-chò Bûn-gē ho̍k-kó͘? Sī in-uī Jîn-bûn chú-gī só͘ tiōng ê, sī ài koh chhiau-chhoē chū-lâi siū Ki-tok-kàu bûn-bêng só͘ khǹg-ba̍t ê Hi-lī-nî bûn bêng ê uî-sán, lâi ho̍k-tò kó͘-chá tuì boē ū Ki-tok-kàu í-chêng ê Hi-lī-nî chú-gī. In-uī án-ni, chi̍t-bīn tháu-pàng hit ê tuì ha̍k-būn chiūⁿ siū tong-sî ê chong-kàu-ka só͘ to̍k-chiàm ê choan-māi-te̍k-hú-koân lâi kui tī it-poaⁿ ha̍k-chiá ê chhiú, iā chi̍t-bīn koh-chài têng chhiau-chhoē Hi-lī-nî ê kū-chheh, têng gián-kiù hit ê chin-chhoé, lâi hō͘ su-siúⁿ khah chū-iû. Chit-khoán ê kiat-kó sī sím-mi̍h khoán? M̄-bián siūⁿ iā ē chai, chiū-sī Hi-lī-nî chú-gī teh-beh kap chū-lâi ê Ki-tok-kàu bûn-bêng saⁿ thè-oāⁿ lâi peh chiu N 7 le̍k-sú-chiūⁿ ê bú-tâi chò chhut-tio̍h ê kha-siàu. Chū-lâi teh chi-phoè it-poaⁿ ê jîn-seng hit ê tiōng “lêng” , kìm-io̍k ê Ki-tok-kàu bûn-bêng, chiū bē bián-tit oāⁿ hiān-sè chú-gī ê Hi-lī-nî bûn-bêng ê jîn-seng-koan, lâi chò tong-sî su-siúⁿ-chiūⁿ ê chú-kak(主角).
漢羅(Ùi原文改寫)
基督教文明史觀
A Historical Review of Christian Civilization
(林茂生)
(接1月10面)
- 04, no. 577, pp. 8-9
咱taⁿ大略已經有看見這兩個對相反ê文明潮流佇歐洲ê歷史中teh進行。一爿是對重佇「靈」(靈) ê,一爿是對重佇「肉」(肉)ê;一爿是對重佇「來世」(來世),一爿是對重佇「現世」(現世);一爿是基督教文明,一爿是希利尼文明。總是這兩個文明ê潮流佇西洋歷史中teh進行毋是勢力均衡(勢力均衡)。有時甲ê勢力比乙ê勢力khah強,致到壓倒乙ê也是有;有時乙ê勢力比甲ê khah強,致到壓倒甲ê也是有。順續講一句,咱人佇這世間ê歷史,猶原kap這个現象有相同ê所在佇teh。咱一世人猶原有時khah對重佇「靈」ê時代,也有時khah注意佇「肉」ê時代;有時心肝khah注神佇「這世間」,有時khah有心teh想「後世」ê事。保羅ê凌辱二元論,就是teh拆明這面ê真理。一个人ê歷史是按呢,一个國家á是一个民族ê歷史也按呢。
對基督教入羅馬帝國了後,就是差不多主後第一世紀ê後半,到佇主後第十三四世紀,千外年久,歐洲ê歷史thang講是受基督教文明ê所支配。換一句話來講:文明ê主潮流(主潮流)是基督教文明。希利尼文明不過是從屬(從屬)若定。無論是學術、藝術、思想、信仰,及到政治、道德、風俗、習慣等等ê社會上ê現象,會用得講一切to͘是基督教文明ê表現,無一項kap基督教無交涉。宗教上ê事,這to毋免講;當時ê教王、神父是學術上ê專賣特許者;當時ê教長,是聚集所有ê藝術ê菁華ê所在。風俗、習慣是對基督教來造成;道德、政治、法律是對基督教來規定。希利尼文明,因為按呢,thang比並講是予基督教一叢大叢樹蓋佇蔭裡。這是歐洲中世千外年間ê事。
若是按呢來講:這个時代既然是重精神、重靈魂ê時代,按呢kiám毋是真好?按怎後來會koh變遷?這猶原有大大原因佇teh。毋免講:一面是因為人ê人情自然ài換新,以外也有經濟上kap宗教思想上ê大問題佇teh。按呢講經濟上ê問題?佇東爿ê人khah袂曉體貼西爿ê事,因為東爿ê人所tòa ê所在天然ê產物真豐富、充足,用小可ê勞力就會thang得著自然ê養飼。若是西爿人對自然所得著ê恩惠,比較tek是嶄然khah薄,所以遐个人所欲行,只有兩條路:就是,看是欲全然看破這世間來徹底精神主義,á是意向這世間來徹底in ê物質主義。到這个時代,拄拄是民族受經濟壓迫ê時代,自然越方向來向對希利尼文明ê物質主義去。Koh一項是宗教思想ê問題。在來ê宗教權威主義到一下年深月久,猶原會發生種種ê蔽端。這親像水雖然原本是清氣,若無行流,猶原會生出逐等號ê渣滓佇teh。為著這幾項ê因端,無論是好是歹,就生出十三四世紀以後ê近代文明,kap前ê主潮流有無相同ê文明,來變換歐洲ê歷史上ê色彩。
事先對思想上來看,kap自來第一各樣ê,就是「人文主義」(人文主義)ê出現。對這个人文主義ê出現,人稱呼做「文藝復古」(文藝復古 Renaissance)ê時代。按呢人文主義叫做文藝復古?是因為人文主義所重ê,是ài koh chhiau找自來受基督教文明所囥密ê希利尼文明ê遺產,來復到古早對未有基督教以前ê希利尼主義。因為按呢,一面tháu放彼个對學問上受當時ê宗教家所獨佔ê專賣特許權來歸佇一般學者ê手,也一面koh再重chhiau找希利尼ê舊冊,重研究彼个真髓,來予思想khah自由。這款ê結果是啥物款?毋免想也會知,就是希利尼主義the欲kap自來ê基督教文明相替換來爬上歷史上ê舞台做出著ê腳賬。自來teh支配一般ê人生彼个重「靈」、禁慾ê基督教文明,就袂免得換現世主義ê希利尼文明ê人生觀,來做當時思想上ê主角(主角)。